کربن فعال خوراکی چیست و چه کاربردهایی دارد؟

امروزه کربن فعال خوراکی در مصارف مختلف مورد استفاده قرار می‌ گیرد ولی شاید برای شما این سوال پیش بیاید که کربن فعال چیست؟ در پاسخ به این سوال باید گفت که کربن فعال در صنایع غذایی به نام کربن فعال خوراکی شناخته می شود و به عنوان ماده اصلی برای رنگ زدایی نوشیدنی ها مورد استفاده قرار می گیرد. در زمان قدیم مردم بر این باور بودند که کربن خوراکی در درمان بسیاری از بیماری ها تاثیر دارد. امروزه نیز از این ماده در مصارف پزشکی و تهیه دارو به عنوان یک سم زدا استفاده می شود. همچنین این ماده پرکاربرد برای سلامت مو، دهان و دندان هم مورد استفاده قرار می گیرد.

کربن فعال به عنوان زغال فعال یا کربن اکتیو هم شناخته می شود و کاربرد زیادی در صنایع مختلف دارد. کربن اکتیو نوع خاصی از زغال است که در شرایط خاصی تولید می شود و با زغال معمولی تفاوت دارد. در این شرایط خاص کربن با اکسیژن و در دمای بالا تصفیه شده و منافذ متخلخل تری نسبت به زغال معمولی بر روی آن تشکیل می شود. این حفره های کوچک، حجم پایینی دارند که باعث افزایش سطح مناسب برای انجام واکنش های شیمیایی و جذب مواد می شود.

کاربرد کربن فعال خوراکی

یکی از بیشترین کاربردهای کربن فعال خوراکی در سیستم های تصفیه آب صنعتی و خانگی است. کربن اکتیو به عنوان یکی از مواد اصلی برای ساخت فیلترهای پیش تصفیه مورد استفاده قرار می گیرد. این فیلترها با خاصیت جذب انتخابی قابلیت جداسازی و جذب تعداد زیادی از مواد آلی و آلاینده ها را دارند. وظیفه اصلی فیلتر کربن فعال از بین بردن بو، رنگ و مزه آب و پاکسازی آن است. کاربرد کربن خوراکی در صنایع مختلف به شرح زیر است:

• تصفیه آب و بالا بردن خلوص آن
• تهیه ماسک و صابون های کربن فعال 
• از بین بردن رنگ، بو و مزه بد در مواد خوراکی و نوشیدنی
• تولید نوشیدنی ماء الشعیر 
• کمک به حذف کلرامین ها
• تصفیه دی اکسید کربن، نیتروژن و سولفید هیدروژن و عناصر فلزی مثل جیوه از هوا
• از بین بردن رنگ و بو در آبمیوه ها
• کافئین زدایی در چای و قهوه 
• تصفیه کننده شربت ساکارز، فروکتوز و گلوکوز 
• رنگ زدایی و رفع بوی روغن خوراکی
• تصفیه و رنگ زدایی ژلاتین و عصاره های مختلف
• رنگ زدایی اسید لاکتیک
• رنگ زدایی و تثبیت مونوسدیم گلوتامات (MSG) در افزودنی های مواد غذایی
• بازیافت فلزات گرانبها مثل طلا
• بازیافت حلال ها برای استفاده مجدد در صنایع
• حذف ترکیبات ناخواسته مانند سولفید هیدروژن (H2S)، سیلوکسان ها و ترکیبات آلی فرار (VOCs)

خواص و مضرات کربن فعال خوراکی

کربن فعال خوراکی یا زغال فعال خوراکی که با نام کربن اکتیو خوراکی هم شناخته می ‌شود، نوعی ماده طبیعی است که به دلیل ساختار متخلخلش توان جذب بالایی دارد. از این خاصیت کربن اکتیو در برخی محصولات برای کنترل بعضی مشکلات گوارشی، بهداشتی و سم ‌زدایی بدن، کاهش بوهای نامطبوع و حتی بهبود ظاهر و طعم برخی نوشیدنی ‌ها و مواد غذایی استفاده می‌ شود. اما در نظر داشته باشید که استفاده از این محصول علاوه بر خواص و فواید، محدودیت ‌ها و عوارض بالقوه نیز دارد. در جدول زیر به برخی از مهم ترین خواص و مضرات کربن فعال خوراکی اشاره شده است:

مواد تشکیل دهنده کربن فعال خوراکی

کربن اکتیو خوراکی یا زغال فعال یک نوع کربن متخلخل است که از فرآیندهای حرارتی یا شیمیایی برای افزایش ظرفیت جذب آن استفاده می شود. این ماده، ترکیبی سیاه رنگ و بدون مزه است که از عناصر مختلفی برای تهیه آن استفاده می کنند. ترکیبات مورد استفاده در تهیه زغال کربن فعال عبارتند از::

1. مواد خام سلولوزی از جمله پوسته نارگیل یا سایر مواد خوراکی مثل پسته و گردو و هسته میوه ها مثل خرما، زردآلو و فرآورده های چوبی
2. مواد خام کربنی مثل زغال سنگ، کک نفتی و قطران زغال سنگ 
3. مواد خام پلیمری مثل ضایعات لاستیک و پلاستیک

فرآیند تولید کربن فعال خوراکی

کربن فعال خوراکی از طریق دو فرآیند اصلی یعنی کربنیزاسیون و فعال‌سازی تولید می‌شود. این دو مرحله اساس تولید ماده‌ ای با ساختار بسیار متخلخل و سطح جذب بالا را تشکیل می‌ دهند. در واقع، هدف از انجام این فرآیندها تبدیل مواد آلی طبیعی مانند چوب، پوسته نارگیل، یا زغال سنگ به شکلی خالص از کربن است که بتواند به‌طور مؤثر مواد سمی، گازها یا ناخالصی‌ ها را جذب کند:

1. کربنیزاسیون: در طی کربنیزاسیون، ماده خام در یک محیط بی اثر، در دمای کمتر از 800 درجه سانتیگراد، به صورت حرارتی تجزیه می شود. در طی این فرآیند عناصری مانند اکسیژن، هیدروژن، نیتروژن و گوگرد از ماده اصلی حذف می‌ شوند.
2. فعال سازی: اکنون مواد کربنیزه یا زغال سنگ باید فعال شود تا ساختار منافذ به طور کامل توسعه یابد. این کار از طریق اکسید کردن زغال سنگ در دمای بین 800 تا 900 درجه سانتیگراد در حضور هوا، دی اکسید کربن یا بخار انجام می شود.

فرآیند تولید کربن فعال در صنایع مختلف بسته به کاربرد می‌ تواند به دو روش انجام شود که در هر دو روش، می توان از یک کوره دوار برای تبدیل کربن معمولی به کربن اکتیو استفاده کرد:

• فعال‌ سازی فیزیکی: ماده منبع با استفاده از گازهای داغ به کربن فعال تبدیل می شود. سپس هوا به محیط تزریق می شود تا گازها را بسوزاند و شکلی از کربن فعال درجه بندی شده ایجاد کند.
• فعال‌ سازی شیمیایی: در این روش مواد کربنی به مواد شیمیایی خاصی آغشته می شوند. این ماده شیمیایی معمولاً یک اسید، باز قوی، یا یک نمک مثل اسید فسفریک، هیدروکسید پتاسیم، سدیم هیدروکسید، کربنات پتاسیم و کلرید کلسیم است. سپس کربن در معرض دمای بالا (250-600 درجه سانتیگراد) قرار می گیرد. این شرایط باعث ایجاد منافذ بیشتردر کربن می شود و خاصیت جذب آن را بالا می برد که دراین حالت اصطلاحا می گویند کربن اکتیو خوراکی شده است.

پودر کربن خوراکی

پودر کربن خوراکی در واقع همان کربن فعال خوراکی یا زغال فعال خوراکی است که به شکل پودر ریز و سیاه‌ رنگ تولید می ‌شود. این پودر به دلیل قدرت جذب بالا، در صنایع غذایی، دمنوش‌ ها و حتی دسرها مورد استفاده قرار می گیرد تا رنگ و جلوه خاصی به محصول بدهد. کربن اکتیو خوراکی در این شکل، علاوه بر ظاهر جذاب، برای کاهش بوی نامطبوع و سم‌ زدایی خفیف هم مورد توجه قرار می‌ گیرد.

پودر زغال فعال معمولاً از منابع گیاهی یا چوب تهیه شده و در داروها، مکمل ‌ها و برخی محصولات بهداشتی مانند خمیردندان و دهان ‌شویه کاربرد دارد. اما باید در نظر داشت که کربن اکتیو خوراکی باید با احتیاط مصرف شود، زیرا ممکن است باعث مشکلات گوارشی، کاهش جذب داروها و مواد مغذی شود و در برخی شرایط، با خطر ورود به ریه همراه باشد.

کربن فعال خوراکی در نوشیدنی ها

امروزه استفاده از کربن فعال خوراکی در نوشیدنی ‌ها محبوبیت زیادی در دنیای تغذیه سالم پیدا کرده است. در بسیاری از کافه ‌ها و برندهای سلامت ‌محور دنیا، نوشیدنی ‌هایی مانند لیموناد سیاه همراه با زغال فعال (Activated Charcoal Lemonade) در آمریکا، اسموتی سیاه دتاکس که با نام هایی همچون اسموتی سیاه پاکسازی‌ کننده یا سم ‌زدا (Black Detox Smoothie) نیز شناخته شده است، در استرالیا، یا لاته زغال فعال (Latte Charcoal) در کافه‌ های اروپا عرضه می ‌شود. افزودن مقدار کمی زغال فعال خوراکی به اسموتی ‌ها، آبمیوه ‌ها و کوکتل ‌ها نه ‌تنها رنگی خاص و متفاوت ایجاد می‌ کند، بلکه برخی افراد معتقدند استفاده از این محصول در پاکسازی بدن از سموم نقش مهمی دارد. البته مصرف بیش از حد کربن اکتیو خوراکی در نوشیدنی ‌ها می تواند باعث اختلال در جذب ویتامین ‌ها یا داروها شود. از این رو، رعایت اعتدال امری ضروری است.

با این وجود، فواید زغال فعال خوراکی در نوشیدنی‌ ها محدود است و شواهد علمی کافی در این مورد در دسترس نیست. اثرات اصلی کربن فعال تنها در جذب برخی سموم و داروها در شرایط اورژانسی ثابت شده است و مصرف روزمره آن برای سم ‌زدایی بدن همچنان پشتوانه علمی ندارد. همچنین باید توجه داشت که مصرف همزمان آن با داروها یا مکمل ‌ها ممکن است جذب آنها را کاهش دهد و مصرف طولانی ‌مدت کربن فعال خوراکی می ‌تواند مشکلات گوارشی ایجاد کند. بنابراین، استفاده از کربن اکتیو در نوشیدنی‌ ها بیشتر یک تجربه بهداشتی و ظاهری است تا یک درمان قطعی.

خوش طعم ترین نوشیدنی ها با زغال فعال خوراکی

زغال فعال خوراکی امروزه در ترکیب با طعم‌ دهنده ‌های طبیعی مثل لیمو، زنجبیل، نعناع یا میوه ‌های استوایی، پایه ساخت خوش ‌طعم‌ ترین نوشیدنی ‌های سالم و محبوب شده است. برای نمونه می ‌توان به لیموناد زغال فعال که ترکیبی از آب لیموی تازه به همراه کمی عسل و زغال فعال خوراکی است، یا اسموتی نارگیل و زغال فعال تهیه شده از شیر نارگیل، موز یا آناناس و کمی کربن فعال خوراکی، و یا ترکیب آب زنجبیل و کربن اکتیو خوراکی اشاره کرد که علاوه بر ظاهری ‌گیرا و رنگ سیاه براق، طعم متفاوتی دارند که برای بسیاری یک تجربه ‌تازه است. استفاده خلاقانه از زغال فعال خوراکی در این محصولات باعث شده بازار نوشیدنی‌ های سلامت ‌محور رونق بگیرد.

کربن فعال را از کجا خریداری کنیم؟

هنگام تهیه کربن خوراکی از داروخانه باید دقت کنید که از مواد با کیفیت بالا و شرایط مناسب برای تولید آن استفاده شده باشد. در حوزه تصفیه آب، یکی از بهترین کربن های فعال در بازار، کربن جاکوبی است که در انواع مختلف پودری و گرانولی در دسترس است. شما می توانید برای تهیه کربن اکتیو به سایت فروشگاهی آبین مراجعه کنید. همچنین برای دریافت اطلاعات بیشتر در زمینه تجهیزات تصفیه آب می توانید از طریق شماره 02122228116 با مشاوران آبین در تماس باشید.

سوالات متداول زغال اکتیو خوراکی

بهترین زمان و مقدار مصرف کربن فعال خوراکی چقدر است؟

کربن فعال خوراکی یک مکمل یا ماده غذایی معمولی نیست و دوز مشخص و استانداردی برای مصرف روزمره ندارد. این ماده در پزشکی بیشتر برای موارد اورژانسی مسمومیت یا اوردوز داروها استفاده می ‌شود که در این صورت دوز دقیق را پزشک تعیین می ‌کند.

آیا زغال فعال خوراکی برای کودکان و زنان باردار مناسب است؟

زغال فعال خوراکی در پزشکی گاهی در شرایط اورژانسی مسمومیت‌ با تجویز پزشک حتی به کودکان یا زنان باردار داده می ‌شود، اما این کار فقط در محیط درمانی و تحت نظر پزشک انجام می ‌شود. برای مصارف روزمره یا به ‌صورت نوشیدنی، دسر یا مکمل های موجود در بازار، ایمنی مصرف آن برای کودکان و زنان باردار به ‌طور علمی ثابت نشده و ممکن است باعث اختلال در جذب مواد مغذی یا داروها شود. به همین دلیل توصیه می ‌شود حتماً قبل از مصرف با پزشک مشورت شود.

چگونه باید زغال فعال خوراکی را نگهداری کرد؟

زغال اکتیو خوراکی به ‌دلیل ساختار متخلخلش بسیار جاذب است و به‌ راحتی رطوبت، بو و آلودگی‌ های محیط را جذب می‌ کند. به همین دلیل باید در ظروف کاملاً دربسته، خشک و خنک نگهداری شود و از قرار دادن آن در محیط‌ های مرطوب، پرنور یا نزدیک مواد بودار مانند ادویه ‌ها یا شوینده ‌ها پرهیز کرد.