یکی از پرسش های مهم در زمینه بهره برداری از سیستم های اسمز معکوس این است که آیا سدیم هگزا متا فسفات (SHMP) می تواند همان نقشی را ایفا کند که آنتی اسکالانت های تخصصی RO دارند. در گذشته استفاده از هگزا متا فسفات برای کنترل رسوب در آب های سخت رایج بود، اما با توسعه ممبران های مدرن و افزایش حساسیت آن ها، کارایی و ایمنی این ماده زیر سؤال رفته است.
در این شرایط، پرسشی هایی که مطرح می شود این است که آیا واقعا همه مواد ضد رسوب یکسان عمل می کنند؟ سدیم هگزا متا فسفات که زمانی به عنوان گزینه ای رایج برای کنترل رسوب در آب استفاده می شد، هنوز می تواند جایگزین آنتی اسکالانت های تخصصی RO باشد؟ یا فناوری های مدرن شیمیایی، با فرمولاسیون های پیشرفته، راهکاری مطمئن تر و کارآمدتر ارائه می دهند؟
آنتی اسکالانت ممبران RO چیست؟
آنتی اسکالانت ممبران RO یک ماده شیمیایی تخصصی در سیستم های تصفیه آب اسمز معکوس (RO) است که برای جلوگیری از تشکیل رسوب روی ممبران ها به کار می رود. در فرآیند اسمز معکوس، وجود املاحی مانند کلسیم، منیزیم، سیلیکا و سولفات ها باعث ایجاد رسوب و گرفتگی ممبران می شود. این رسوبات علاوه بر کاهش ظرفیت و دبی خروجی، موجب افت فشار، کاهش کیفیت آب تولیدی و حتی آسیب به ممبران ها خواهندشد.
آنتی اسکالانت قبل از ورود آب خوراک به ممبران تزریق می شود و با فرمولاسیون ویژه ای که دارد، باعث ایجاد تاخیر در واکنش های شیمیایی و در نتیجه مانع از رسوب گذاری املاح در طول مسیر جریان آب می گردد. مکانیسم عملکرد آنتی اسکالانت شامل مهار تبلور و تغییر شکل کریستال های رسوب است؛ به این ترتیب ذرات معدنی در آب معلق باقی می مانند و فرصتی برای چسبیدن به سطح ممبران پیدا نمی کنند.
انواع آنتی اسکالانت
انتخاب نوع مناسب آنتی اسکالانت در سیستم های اسمز معکوس (RO) اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا ترکیب شیمیایی، میزان pH و حتی شکل ظاهری این مواد بر عملکرد سیستم و جلوگیری از تشکیل رسوب تأثیر مستقیم دارد. هر نوع آنتی اسکالانت با ویژگی های خاص خود، برای شرایط متفاوتی از نظر سختی آب، میزان TDS و نوع رسوبات به کار می رود که د رادامه به بررسی آن ها می پردازیم:
- آنتی اسکالانت پایه فسفونات: آتی اسکالانت های این دسته به دلیل قدرت بالای کلاته کنندگی یون های کلسیم و منیزیم، در جلوگیری از تشکیل رسوبات کربناتی و سولفاتی بسیار مؤثر هستند. آنتی اسکالانت فسفوناته بیشتر در سیستم های تصفیه آب با سختی بالا استفاده می شود و به افزایش طول عمر ممبران کمک می کند.
- آنتی اسکالانت پایه پلیمری: این گروه شامل ترکیبات پلی اکریلات و پلیمرهای مشابه است که با خاصیت پخش کنندگی قوی، مانع تجمع و چسبیدن ذرات رسوب به سطح ممبران می شوند. آنتی اسکالانت های پلیمری برای طیف گسترده ای از رسوبات معدنی کاربرد دارند و در سیستم های صنعتی پرمصرف هستند.
- آنتی اسکالانت ترکیبی (Blended): این نوع آنتی اسکالانت ها ترکیبی از فسفونات ها و پلیمرها هستند که توانایی کنترل انواع مختلفی از رسوبات را به صورت همزمان دارند. آنتی اسکالانت ترکیبی بیشتر در سیستم هایی که کیفیت آب خام متغیر یا پیچیده است مورد استفاده قرار می گیرد.
از نظر pH، آنتی اسکالانت ها در دو دسته اسیدی و قلیایی تولید می شوند. نوع اسیدی بیشتر برای کنترل رسوبات قلیایی مانند کربنات ها کاربرد دارد، در حالی که نوع قلیایی برای شرایطی مناسب است که رسوبات اسیدی یا سیلیکاتی غالب باشند. از نظر شکل ظاهری نیز آنتی اسکالانت ها معمولاً به دو صورت مایع و پودر عرضه می شوند که نوع مایع رایج تر بوده و به راحتی در سیستم تزریق می شود، در حالی که نوع پودری برای حمل و نقل و نگهداری طولانی مدت مزیت بیشتری دارد.
هگزا متا فسفات سدیم چیست
سدیم هگزا متا فسفات (Sodium Hexametaphosphate – SHMP) یک ترکیب معدنی از خانواده پلی فسفات ها با فرمول شیمیایی Na₆(PO₃)₆ است. این ماده در حقیقت ترکیبی از متافسفات های مختلف سدیم بوده و در صنایع با نام سدیم پلی متافسفات هم شناخته می شود. ظاهر آن به صورت جامد سفید رنگ است و به راحتی در آب حل می شود.
ویژگی مهم SHMP ساختار حلقوی آن است که باعث می شود توانایی بالایی در جذب و کلاته کردن یون های فلزی داشته باشد و از تشکیل رسوب جلوگیری کند. همین خاصیت، هگزا متا فسفات را به یکی از مواد پرکاربرد در صنایع مختلف از جمله تصفیه آب تبدیل کرده است. این ترکیب همچنین با نام های تجاری گوناگونی مانند سدیم سیکلوهگزافسفات، کالگون، Graham’s salt و Phosphate glass در بازار عرضه می شود.
کاربرد هگزا متا فسفات سدیم در صنایع مختلف
هگزا متا فسفات به دلیل خاصیت کلاته کنندگی، پراکندگی و امولسیون کنندگی، جایگاه ویژه ای در صنایع مختلف پیدا کرده است. این ترکیب در دو گرید خوراکی و صنعتی تولید شده و در طیف گسترده ای از محصولات و فرآیندها استفاده می شود. گرید خوراکی آن با کد افزودنی E452i در صنایع غذایی به عنوان پایدارکننده و بافت دهنده به کار می رود، در حالی که گرید صنعتی در حوزه هایی مانند تصفیه آب، شوینده ها و سرامیک سازی نقش کلیدی دارد. طبق گزارش وب سایت Dolchem، کاربرد هگزا متا فسفات در صنایع غذایی و صنعتی بسیار گسترده بوده که ویژگی های آن را در ادامه برای شما توضیح می دهیم:
- صنایع غذایی: به عنوان امولسیفایر، پایدارکننده و بهبوددهنده بافت در محصولاتی مانند لبنیات، دسرهای یخ زده، گوشت فرآوری شده، نوشیدنی ها و محصولات کنسروی.
- تصفیه آب: به عنوان عامل کیلیت ساز برای کاهش سختی آب، جلوگیری از رسوب یون های فلزی و افزایش عمر تجهیزات و فیلترها.
- صنایع سرامیک و سفال: به عنوان دفلوکولانت برای جلوگیری از تجمع ذرات خاک رس و بهبود کیفیت دوغاب های سرامیکی.
- صنایع رنگ و رزین: به عنوان عامل ترکننده و پراکنده کننده جهت بهبود یکنواختی رنگ و جلوگیری از تجمع ذرات.
- صنایع شوینده و خمیردندان: در شوینده ها برای نرم کردن آب و افزایش کارایی مواد شوینده و در خمیردندان برای جلوگیری از تشکیل جرم و لکه های دندانی.
- نفت و پتروشیمی: در حفاری چاه ها و به عنوان ماده افزودنی در فرایندهای نفتی جهت کنترل رسوب و بهبود راندمان.
- صنایع کاغذ و خمیرسازی: به عنوان پراکنده کننده و بهبوددهنده فرآیند تولید کاغذ.
- کشاورزی: در تولید کودهای فسفاته و بهبود جذب مواد مغذی توسط گیاه.
- صنایع فلزی: به عنوان ضدخوردگی و بازدارنده رسوب در سیستم های خنک کننده.
- داروسازی: در برخی فرمولاسیون ها به عنوان پایدارکننده و کمک فرآوری.
مقایسه هگزا متا فسفات و آنتی اسکالانت RO
در سیستم های اسمز معکوس (RO)، جلوگیری از تشکیل رسوب یکی از چالش های اساسی است که منجر به کاهش کارایی و عمر مفید ممبران ها می شود. در این راستا، استفاده از مواد شیمیایی مختلف به منظور مهار تشکیل رسوب و بهبود عملکرد سیستم امری ضروری است. دو ماده شیمیایی که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته اند، سدیم هگزا متا فسفات (SHMP) و آنتی اسکالانت های تخصصی RO هستند. در حالی که SHMP در گذشته به عنوان یک عامل ضد رسوب در سیستم های RO استفاده می شد، با پیشرفت های علمی و توسعه ترکیبات جدید، استفاده از آنتی اسکالانت های تخصصی جایگزین آن شده است. در ادامه، جدولی برای مقایسه بین هگزا متا فسفات و آنتی اسکالانت های RO برای درک بهتر کارایی و عملکرد آن ها ارائه می کنیم:
|
پلی فسفات غیرآلی با فرمول Na₆(PO₃)₆ | ترکیبات آلی با ساختارهای متنوع (مانند فسفونات ها، پلی اکریلیک اسیدها) |
محدود، به ویژه در برابر رسوبات کلسیم کربنات و سولفات ها | بالا، مؤثر در جلوگیری از انواع مختلف رسوبات |
کم، مستعد هیدرولیز و کاهش اثربخشی | بالا، پایدار در شرایط مختلف عملیاتی |
محدود به شرایط خاص و غلظت های پایین | گسترده، مناسب برای انواع آب های ورودی و شرایط عملیاتی |
کم، ممکن است باعث تشکیل رسوب های سخت و کاهش عمر ممبران ها | بالا، کاهش تشکیل رسوب و افزایش عمر مفید ممبران ها |
آیا هگزا متا فسفات می تواند جایگزین آنتی اسکالانت شود؟
سدیم هگزا متا فسفات (SHMP) در گذشته برای جلوگیری از رسوب یون های کلسیم و منیزیم استفاده می شد، اما این ماده شیمیایی وقتی با آب تماس پیدا می کند، هیدرولیز شده و به ارتوفسفات تبدیل می شود. ارتوفسفات ترکیبی است که خود قابلیت رسوب گذاری دارد و می تواند گرفتگی ممبران ها را تشدید کند. این محدودیت باعث می شود SHMP تنها در آب های نرم و سیستم های سنتی کاربرد نسبی داشته باشد و برای آب های خام با سختی بالا یا سیستم های حساس RO مناسب نباشد.
در مقابل، آنتی اسکالانت های مدرن بر پایه فسفونات ها و پلیمرهای پایدار طراحی شده اند که طیف گسترده ای از رسوبات از جمله کربنات ها، سولفات ها، فسفات ها و حتی سیلیکا را کنترل می کنند، پایدار هستند و با ممبران ها سازگاری کامل دارند. همچنین دوز مصرفی کمتری در سیستم تصفیه آب نیاز دارند و در درازمدت اقتصادی تر هستند. به همین دلیل، در سیستم تصفیه آب صنعتی RO مدرن، استفاده از آنتی اسکالانت های تخصصی گزینه ای مطمئن تر و مؤثرتر از SHMP است.
افزایش طول عمر ممبران در 2 پروژه واقعی با دوز مناسب آنتی اسکالانت
تجربه عملی مجموعه آبین نشان می دهد استفاده صحیح از آنتی اسکالانت می تواند عمر ممبران ها را به شکل قابل توجهی افزایش دهد. در یکی از پروژه های شرکت گیتی پسند اصفهان، به دلیل سختی بالای آب، از هگزا متا فسفات استفاده می شد و متوسط عمر ممبران ها کمتر از 2 سال بود. پس از جایگزینی هگزا متا فسفات با آنتی اسکالانت در دوز مناسب، عمر ممبران ها به بیش از 5 سال افزایش یافت و مشکل فولینگ به شکل چشمگیری کاهش پیدا کرد.
نمونه دیگری در یک شرکت فعال در صنایع غذایی، با آب سبک و TDS حدود 800، مشاهده شد که به منظور کاهش هزینه، از هگزا متا فسفات استفاده شده بود. متاسفانه در سیستم تصفیه آب این مجموعه، در کمتر از 2 ماه، 30 عدد ممبران دچار فولینگ شدند و با هیچ نوع شستشو قابل رفع نبودند. در نهایت، تمام فیلترهای ممبران تعویض شده و استفاده از آنتی اسکالانت با کیفیت موجب بازگشت عملکرد بهینه و جلوگیری از گرفتگی مجدد شد. این تجربیات نشان می دهد انتخاب صحیح آنتی اسکالانت و دوز مناسب آن نقش حیاتی در افزایش عمر ممبران و کاهش هزینه های نگهداری دارد.
سوالات متداول
آیا هگزا متا فسفات برای سیستم های اسمز معکوس مناسب است؟
خیر، شرکت های سازنده معتبر ممبران مانند DOW FilmTec و Hydranautics به طور رسمی مصرف SHMP را در سیستم های RO منع کرده اند و استفاده از آنتی اسکالانت های مدرن و تخصصی را توصیه می کنند. این آنتی اسکالانت ها با پایداری شیمیایی بالا و اثرگذاری گسترده روی انواع رسوبات، راهکاری امن و اقتصادی برای حفاظت از ممبران ها محسوب می شوند و به حفظ راندمان سیستم در بلندمدت کمک می کنند.
دوز مناسب آنتی اسکالانت برای آب های با TDS بالا چقدر است؟
برای عملکرد بهینه، دوز آنتی اسکالانت معمولاً بین 2 تا 5 میلی گرم بر لیتر است. مقدار دقیق بسته به آنالیز آب خام و نوع ممبران تعیین می شود تا هم راندمان سیستم حفظ شده و هم هزینه ها بهینه شود.
آیا استفاده از هگزا متا فسفات در سیستم با آب ورودی سخت مناسب است؟
استفاده از هگزا متا فسفات در آب های سخت مناسب نیست، زیرا با هیدرولیز به ارتوفسفات تبدیل شده و خود باعث رسوب می شود؛ در این شرایط، آنتی اسکالانت های مدرن گزینه ای مطمئن تر هستند.
آیا هگزا متا فسفات برای کنترل رسوب در کوتاه مدت مناسب است؟
بله، در آب های نرم یا سیستم های سنتی، هگزا متا فسفات می تواند رسوب را به طور موقت کنترل کند، اما برای آب های سخت یا شرایط بلندمدت، استفاده از آنتی اسکالانت مدرن استاندارد و مؤثر خواهدبود. اگر از سیستم اسمز معکوس، نانوفیلتراسیون یا هر سیستم حساس به فولینگ استفاده می کنید، SHMP را به هیچ وجه توصیه نمی کنیم....
نظرات
دیدگاهی برای این مقاله ثبت نشده است